Αριστοτέλους Ηθικά Μεγάλα: Η έννοια της ανδρείας κ.α.

Τα «Ηθικά Μεγάλα» είναι ένα έργο του Αριστοτέλη, στο οποίο μπορεί κανείς να διαβάσει κάποια πράγματα που ενώ ο αρχαίος φιλόσοφος τα έγραψε μερικές εκατοντάδες χρόνια πριν, εντούτοις αξίζει να τα δούμε και να τα διαβάσουμε ακόμη και σήμερα, αφού πολλά από αυτά φαντάζουν σαν να γράφτηκαν πρόσφατα.

Δεν θέλω και δεν μπορώ να κρίνω το έργο αυτό του Αριστοτέλη, γι’αυτό το θέμα υπάρχουν οι ειδικοί. Αυτό που θέλω σε αυτό το άρθρο είναι να μεταφέρω μερικές χρήσιμες -ίσως- απόψεις του Αριστοτέλη για την ανδρεία, την ηθική και την φιλία.

Ο Αριστοτέλης (384 – 322 π.Χ.) ήταν αρχαίος Έλληνας φιλόσοφος και διδάσκαλος του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Ο Αριστοτέλης ασχολήθηκε με την Ηθική σε τρία τουλάχιστον έργα του, τα Ηθικά Νικομάχεια, τα Hθικά Ευδήμια και τα Ηθικά Μεγάλα. Δεν τον ενδιέφερε η θεωρία καθαυτή, η αναποτελεσματική γνώση για την ίδια τη γνώση, αλλά πίστευε ότι εμβαθύνει για να βοηθήσει τον εαυτό του και τους άλλους να γίνουν άνθρωποι καλύτεροι, να κατακτήσουν το Αγαθό. Περισσότερα σχετικά με τον Αριστοτέλη μπορείτε να διαβάσετε και αυτό το άρθρο, ενώ κάποιες άλλες χρήσιμες ρήσεις του μπορείτε να βρείτε και εδώ.

Τα παρακάτω είναι αποσπάσματα από το βιβλίο (υπάρχει για online ανάγνωση εδώ), ενώ ένα ενδιαφέρων άρθρο είναι και αυτό: Η κατάκτηση της Ευτυχίας κατά τον Αριστοτέλη.

Για την ανδρεία
Ο γενναίος καθορίζεται με βάση τον ανθρώπινο φόβο και το ανθρώπινο θάρρος δηλαδή αν κάποιος δείχνει θάρρος εκεί που οι περισσότεροι ή όλοι φοβούνται, είναι τότε γενναίος. Επίσης επειδή το θεωρεί καλό και μπορεί να ενεργεί έτσι ακόμα κι αν δεν είναι κανένας παρών.
Δεν πρέπει να χαρακτηρίσουμε γενναίο εκείνον που έχει θάρρος χάρη στην πείρα του όπως οι επαγγελματίες στρατιώτες γιατί χάρη στην πείρα τους ξέρουν ότι σε τούτο τον τόπο ή ή τον χρόνο ή κάτω απ ‘τις συγκεκριμένες συνθήκες δεν μπορούν να πάθουν κακό. Επίσης ούτε, και όσοι δεν έχουν πείρα σχετικά με τις ενδεχόμενες συνέπειες, πρέπει να χαρακτηριστούν γενναίοι γιατί είναι απελευθερωμένοι από τον φόβο της απειρίας τους.

Υπάρχουν κι εκείνοι που θεωρούνται γενναίοι εξ αιτίας των παθών τους όπως οι ερωτευμένοι ή οι θρησκευόμενοι. Ούτε αυτούς τους λέμε γενναίους, διότι αν τους στερήσουμε το πάθος τους, παύουν να είναι γενναίοι. Ούτε είναι ανδρεία όταν οι άνθρωποι υπομένουν τον κίνδυνο από ντροπή μπροστά στους συμπολίτες τους.

Όχι πως η ανδρεία εμφανίζεται σε κάποιον χωρίς καθόλου πάθος και ορμή. Αλλά η ορμή πρέπει να προέρχεται από τη λογική και να κατευθύνεται προς το καλό. Όποιος λοιπόν ωθείται από λογική ορμή και αντιμετωπίζει τον κίνδυνο για χάρη του καλού, είναι γενναίος.

Δε σημαίνει όμως επειδή δείχνει πάθος και ορμή την ώρα της ανδρείας πράξης, ότι ο γενναίος άνθρωπος δεν φοβάται καθόλου. Γιατί δεν είναι γενναίος ένας άνθρωπος που δεν φοβάται τίποτα.
Τότε και οι πέτρες και τα άλλα άψυχα θα ήταν γενναία.Είναι αναγκαίο να αντιμετωπίζει τον κίνδυνο, παρά το ότι νιώθει τον φόβο διαφορετικά, αν τον αντιμετωπίζει χωρίς να νιώθει φόβο, δεν είναι γενναίος.

Για την ηθική
Αφού σκοπεύουμε να μιλήσουμε για ηθική, θα πρέπει πρώτα να εξετάσουμε ποιανού κλάδου αποτελεί μέρος το ήθος. Μπορούμε ν’ απαντήσουμε με συντομία πως αποτελεί μέρος της πολιτικής και κανενός άλλου. Διότι δεν είναι δυνατόν να κάνει κανείς πολιτική χωρίς να έχει οντότητα, θέλω να πω να είναι σπουδαίος. Το να είναι κανείς σπουδαίος σημαίνει να έχει αρετές. Αν κάποιος λοιπόν πρόκειται να ενεργήσει σωστά στην πολιτική, πρέπει να είναι σπουδαίος στο ήθος.

Για την αγάπη χρήματος
Όσοι επιδιώκουν και την καλή διαβίωση, επιζητούν τις σωματικές απολαύσεις, ώστε, επειδή αυτές φαίνεται να ενυπάρχουν μέσα στην απόκτηση, όλη η φροντίδα επικεντρώνεται στην απόκτηση χρήματος. Κι επειδή την απόλαυση την επιζητούν υπερβολικά, επιζητούν και τα μέσα που την εξασφαλίζουν κι αν δεν μπορούν να τα εξασφαλίσουν με τη χρηματιστική, το επιδιώκουν χρησιμοποιώντας άλλες μεθόδους, με τρόπο που αντίκειται στη φύση τους.
Φυσικός προορισμός της ανδρείας δεν είναι να αποφέρει χρήματα, αλλά να εμπνεύσει εμπιστοσύνη – ούτε της τέχνης του στρατηγού ούτε της ιατρικής σκοπός είναι το κέρδος, αλλά της μιας η νίκη και της άλλης η υγεία. Ωστόσο όλες αυτές τις τέχνες τις κάνουν μέσα απόκτησης χρήματος, σαν να είναι ο μοναδικός σκοπός προς τον οποίο πρέπει να κατευθύνονται όλες οι ανθρώπινες ενέργειες.

Για την φιλία
Το παρακάτω απόσπασμα είναι από το «Ηθικά Νικομάχεια», Μτφρ. Β. Μοσκόβης. 1993. Αθήνα: Νομική Βιβλιοθήκη.
Σε τι στηρίζεται η φιλία;
Ανάμεσα στους στρυφνούς και γέρους αναπτύσσεται φιλία, τόσο πιο σπάνια, όσον είναι πιο στρυφνοί κι όσο τους ευχαριστεί λιγότερο η συναναστροφή με τους συνανθρώπους των. Επειδή οι φιλικές διαθέσεις κι η κοινωνικότητα είναι, όπως φαίνεται, ιδιαίτερα κατάλληλα για την διατήρηση και σύναψη φιλικών σχέσεων. Γι’ αυτό οι νέοι γίνονται γρήγορα φίλοι, όχι όμως κι οι γέροι. Γιατί κανένας δεν κάνει σύνδεσμο μ’ εκείνους κοντά στους οποίους δεν βρίσκει απόλαυση. Κάτι όμοιο συμβαίνει και με τους στρυφνούς. (Αλλά τέτοιοι άνθρωποι είναι δυνατό να επιθυμούν το αγαθό και να έρχονται βοηθοί σε μιαν ανάγκη), πραγματικοί όμως φίλοι δεν μπορούν να είναι, ένεκα του ότι δεν έρχονται σ’ επικοινωνία μεταξύ τους και δεν βρίσκουν ευχαρίστηση ο ένας κοντά στον άλλο, (πράγμα που είναι ένα από τα κυριότερα στοιχεία της φιλίας.

Φίλος με την έννοια της αληθινής φιλίας δε μπορεί να είναι κανείς με πολλούς ανθρώπους, όπως δεν μπορεί αν είναι ερωτευμένος με πολλά πρόσωπα συγχρόνως. Γιατί η πραγματική φιλία μοιάζει με την υπερβολή, και η υπερβολή όταν πρόκειται για αγάπη, στρέφεται, από τη φύση της σ’ ένα ορισμένο πρόσωπο. Και φυσικά, δεν είναι δυνατό, ν’ αρέσουν πολλοί στο μεγαλύτερο βαθμό στο ίδιο πρόσωπο.
Εκτός απ’ αυτά πρέπει ν’ αποκτήσει κανείς με μακροχρόνια επικοινωνία σχετική πείρα (για το χαρακτήρα τους), πράγμα πάρα πολύ δύσκολο. Είναι ενδεχόμενο, όταν πρόκειται για συμφέρον και ευχαρίστηση ν’ αρέσει κάποιος σε πολλούς, γιατί είναι πολλοί οι τέτοιοι, κι η (αμοιβαία) παροχή υπηρεσιών χρειάζεται λίγο χρόνο.

Από τα δύο αυτά είδη των φιλικών σχέσεων, εκείνη που μοιάζει με την αληθινή φιλία είναι εκείνη που στηρίζεται στην απόλαυση, όταν οι δυο φίλοι συμπεριφέρονται μεταξύ τους με τον ίδιο τρόπο, ή όταν ο ένας βρίσκει ευχαρίστηση στον άλλον ή τα ίδια πράγματα. Τέτοια είναι η φιλία των νέων, επειδή σ’ αυτούς επικρατεί περισσότερο η ιδεαλιστική πλευρά, ενώ εκείνη η φιλία που βασίζεται στο συμφέρον θυμίζει καπηλεία.